تببرفکی (Foot-and-Mouth Disease, FMD) یک بیماری ویروسی بسیار مسری دام است که حیواناتی مانند گاو، گوسفند، بز و خوک را درگیر میکند. این بیماری برای انسانها خطری جدی ندارد، اما اثرات اقتصادی آن در زنجیره تولید گوشت و لبنیات بسیار چشمگیر است؛ از کاهش تولید شیر و وزن دام گرفته تا محدودیتهای تجارت بینالمللی و هزینههای بالای کنترل بیماری.
ظهور سویه جدید تب برفکی
در اوایل ماه می ۲۰۲۵، سازمان فائو (FAO) اعلام کرد که سویه جهشیافتهای از تببرفکی گروه SAT1 در عراق و بحرین شناسایی شده است؛ سویهای غیر بومی برای غرب آسیا و اروپای غربی که خطر گسترش سریع را افزایش میدهد. در پی این هشدارها، فائو از کشورها خواسته بود واکسنهای خود را سریعاً بهروزرسانی کنند.
تأخیر در واکسیناسیون
با وجود هشدار فائو برای بهروزرسانی سریع واکسنها، ایران همچنان از واکسنهای قدیمی استفاده میکرد که منجر به تلفات گسترده دام و کاهش محسوس تولید شیر شد. منابع دقیق ورود ویروس هنوز رسمی تأیید نشدهاند، اما جابهجایی دامهای وارداتی از قزاقستان به عراق، گوسالههای خریداریشده از پاکستان، یا آلودگی تجهیزات حملونقل از منابع احتمالی ورود ویروس به کشور هستند.
اگرچه سازمان دامپزشکی درنهایت، 300 میلیارد تومان اعتبار ویژه به واکسیناسیون رایگان دامها اختصاص داد، اما این اقدام تاخیری نتوانست از خسارت اولیه جلوگیری کند.
ضربه مستقیم به تولید شیر خام
تببرفکی یکی از مهمترین عوامل کاهش تولید شیر است. در ماههای ابتدایی شیوع، حدود ۳ هزار تن شیر خام، معادل ۱۰٪ تولید روزانه کشور کاهش یافت. این کاهش عرضه، همراه با گرانی نهادهها، باعث افزایش قیمت شیر خام از ۲۰ هزار تومان به بیش از ۳۵ هزار تومان شد و پایه قیمتی لبنیات را دگرگون کرد.
افزایش قیمت شیر خام و لبنیات
همزمان، سیاست یارانهای ناکارآمد، بحران ارزی و صفهای طولانی تخصیص ارز، با ممانعت واردات مواد اولیه کلیدی مانند مایه پنیر، استارترها و استابیلایزر، توان تولید را محدود کرد. این صنعت سالانه به حدود ۶۰۰ میلیون دلار مواد اولیه نیاز دارد و با کاهش توان تولید، در معرض آسیب جدی است. درنهایت همه این عوامل منجر به افزایش قیمت شیر خام از 20 به بیش از 35 هزار تومان شد.
آیا سویه جدید تببرفکی برای انسان خطر دارد؟
تببرفکی بیماری مختص دامهاست و انتقال آن به انسان بسیار نادر است. موارد اندکی که در تماس نزدیک با حیوان آلوده رخ میدهد، معمولاً با علائم خفیفی مانند تب، خستگی و تاولهای کوچک همراه است و خودبهخود بهبود مییابد. سویههای جدید هیچ نشانهای از افزایش خطر برای انسان نشان ندادهاند و نگرانی اصلی همچنان سلامت دام، تولید شیر و پیامدهای اقتصادی در صنایع غذایی و لبنی است.
جمعبندی
بحران فعلی شیر خام در ایران نتیجه همزمانی چند عامل است: کاهش تولید شیر خام درنتیجه شیوع سویه جدید تب برفکی و عدم اقدام به موقع برای واکسیناسیون، کمبود نهادهها و مشکلات ارزی، و ناکارآمدی حمایتهای دولتی. این ترکیب فشار شدید بر دامدار، کارخانه و مصرفکننده ایجاد کرده و در صورت تداوم، میتواند آثار بلندمدت بر سلامت و امنیت غذایی کشور برجای بگذارد.
منابع:
https://ir-dis.org/fa/%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/news