تببرفکی (Foot-and-Mouth Disease یا FMD) یک بیماری ویروسی بسیار مسری است که پستاندارانی نظیر گاو، گوسفند، بز و خوک را درگیر میکند. اگرچه این ویروس تهدید مستقیمی برای سلامت انسان محسوب نمیشود، اما تبعات اقتصادی آن در زنجیره تأمین گوشت و لبنیات بسیار گسترده است. این تبعات شامل کاهش حجم تولید شیر، افت وزن دام، محدودیتهای شدید در تجارت بینالمللی و تحمیل هزینههای سنگین برای کنترل بیماری میشود.
شناسایی سویه جدید تببرفکی در منطقه
بر اساس گزارش سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) در اوایل ماه می 2025، یک سویه جهشیافته از ویروس تببرفکی متعلق به گروه SAT1 در کشورهای عراق و بحرین شناسایی شد. این سویه برای مناطق غرب آسیا و اروپای غربی غیربومی است و همین مسئله خطر گسترش سریع آن را به شدت افزایش میدهد. متعاقب این هشدار، فائو از تمامی کشورهای منطقه درخواست کرد تا واکسنهای دامی خود را در سریعترین زمان ممکن بهروزرسانی کنند.
چالشهای واکسیناسیون و منابع احتمالی ورود ویروس
علیرغم هشدارهای جهانی، تداوم استفاده از واکسنهای قدیمی در ایران منجر به بروز تلفات گسترده در جمعیت دامی و افت محسوس تولید شیر شد. اگرچه منبع قطعی ورود ویروس به صورت رسمی تأیید نشده است، اما سناریوهای احتمالی شامل جابهجایی دامهای ترانزیتی از قزاقستان به عراق، ورود گوسالههای خریداریشده از پاکستان و همچنین آلودگی تجهیزات حملونقل دامی است.
در نهایت، سازمان دامپزشکی مبلغ 300 میلیارد تومان اعتبار ویژه جهت واکسیناسیون رایگان دامها تخصیص داد؛ اما این اقدام با تأخیر صورت گرفت و مانع از بروز خسارات اولیه نشد.
افت تولید شیر خام و نوسانات قیمتی
ویروس تببرفکی یکی از مخربترین عوامل در کاهش راندمان تولید شیر است. در ماههای نخست شیوع این بیماری، تولید روزانه شیر خام در کشور حدود 3000 تن (معادل تولید کل) کاهش یافت. این شوک منفی در سمت عرضه، در کنار افزایش هزینه نهادههای دامی، موجب شد تا قیمت هر کیلوگرم شیر خام از 20,000 تومان به بیش از 35,000 تومان جهش کند و ساختار قیمتگذاری محصولات لبنی را به طور کامل تغییر دهد.
بحران تأمین مواد اولیه در کارخانههای لبنی
همزمان با بحران تببرفکی، سیاستهای یارانهای ناکارآمد، چالشهای ارزی و صفهای طولانی تخصیص ارز، واردات مواد اولیه حیاتی صنعت لبنیات را با اختلال مواجه کرد. تأخیر در تأمین اقلامی نظیر مایه پنیر، انواع استارترها و استابیلایزرهای لبنی، ظرفیت تولید کارخانهها را به شدت محدود کرده است. این صنعت سالانه به حدود 600 میلیون دلار بودجه ارزی برای تأمین مواد اولیه نیاز دارد و تداوم این روند، آسیبهای جبرانناپذیری به همراه خواهد داشت.
آیا سویه جدید تببرفکی برای انسان خطرآفرین است؟
ویروس تببرفکی منحصراً دامها را هدف قرار میدهد و انتقال آن به انسان پدیدهای بسیار نادر است. در معدود مواردی که سرایت به دلیل تماس بسیار نزدیک با حیوان آلوده رخ میدهد، عوارض آن محدود به علائم خفیفی نظیر تب، احساس خستگی و بروز تاولهای کوچک است که بدون نیاز به مداخله جدی، خودبهخود بهبود مییابند. سویه جدید SAT1 نیز هیچ شواهدی مبنی بر افزایش خطر برای انسان نشان نداده است و تمرکز اصلی بهداشت عمومی همچنان بر حفظ سلامت دام و جلوگیری از زیانهای اقتصادی در صنعت لبنیات است.
سؤالات متداول
۱.سویه جدید تببرفکی شناسایی شده در سال 2025 چیست؟
این سویه جهشیافته از گروه SAT1 است که در می 2025 توسط فائو در عراق و بحرین شناسایی شد و برای غرب آسیا غیربومی است.
۲.آیا ویروس تببرفکی از طریق شیر یا تماس با دام به انسان منتقل میشود؟
انتقال این ویروس به انسان بسیار نادر است و تنها در صورت تماس نزدیک با حیوان آلوده ممکن است علائم خفیف و گذرا (مثل تب و تاول کوچک) ایجاد کند. سویه جدید خطری برای انسان ندارد.
۳.شیوع این بیماری چه تأثیری بر حجم تولید شیر خام در ایران داشته است؟
در ماههای اولیه شیوع، تولید روزانه شیر خام در کشور حدود (معادل 3000 تن) افت کرد که به افزایش شدید قیمت شیر و لبنیات منجر شد.
سخن پایانی
وضعیت بحرانی فعلی در تأمین شیر خام ایران، حاصل تقاطع چندین چالش همزمان است: افت تولید ناشی از شیوع سویه جدید تببرفکی، تأخیر در اجرای پروتکلهای واکسیناسیون، کمبود نهادههای دامی، موانع تخصیص ارز و ناکارآمدی ساختارهای حمایتی. این ترکیب مخرب، فشار سنگینی بر دامداران، تولیدکنندگان صنایع لبنی و مصرفکنندگان نهایی وارد کرده است. استمرار این شرایط میتواند پیامدهای جبرانناپذیری برای پایداری تولید و امنیت غذایی کشور در بلندمدت به همراه داشته باشد.
منابع:
https://ir-dis.org/fa/%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/news
