در دهه گذشته، مسئله هدررفت و ضایعات غذایی به یک چالش جهانی تبدیل شده است. برآورد میشود بیش از کل مواد غذایی در دسترس در ایالات متحده به ضایعات تبدیل میشود. یکی از عوامل اصلی در هدررفت محصولات لبنی، فساد میکروبی در طول زنجیره تولید و فرآوری است.
بسیاری از فرآوردههای لبنی از جمله شیر پاستوریزه، پنیر و محصولات تخمیری، در معرض آلودگی به میکروارگانیسمهای عامل فساد شامل باکتریهای گرممنفی، گرممثبت و طیف گستردهای از قارچها (مخمرها و کپکها) قرار دارند. این مقاله به بررسی عوامل میکروبی فساد و رویکردهای صنعتی برای کاهش ضایعات غذایی میپردازد.
مکانیسمهای کلی فساد میکروبی در لبنیات
مکانیسمهای فساد بسته به نوع میکروارگانیسم متفاوت است. این فرآیندها معمولاً شامل تولید آنزیمهای خارجسلولی هستند که با تجزیه پروتئینها، لیپیدها و لاکتوز، باعث ایجاد بو، طعم نامطلوب و نقص بافتی میشوند. علاوه بر این، رشد قارچهای عامل فساد، تولید رنگدانهها توسط آلایندههای باکتریایی و قارچی، و فرآیندهای متابولیک مانند تخمیر، بخشهای دیگری از محصول را غیرقابل مصرف کرده و به هدررفت محصول لبنی منجر میگردند.
مسیرهای بیولوژیکی فساد شیر مایع
شیر مایع فرآوریشده با پاستوریزاسیون HTST محصولی فسادپذیر با میانگین ماندگاری 14 تا 21 روز است. فساد باکتریایی این محصول عمدتاً از دو مسیر رخ میدهد:
آلودگی مجدد پس از پاستوریزاسیون (PPC)
باکتریهای گرممنفی بخش عمدهای از فلور شیر خام را تشکیل میدهند. پاستوریزاسیون HTST (حداقل ۷۲ درجه سانتی گراد به مدت 15 ثانیه) حداقل کاهش ۶ لگاریتمی در این جمعیت ایجاد میکند. وجود این باکتریها در شیر پاستوریزه نشاندهنده آلودگی پس از پاستوریزاسیون (PPC) است که عامل – فساد شیر در ایالات متحده است.
Pseudomonas شایعترین عامل PPC است که با تشکیل بیوفیلم در محیطهای فرآوری و رشد سریع در دمای سردخانه، طی 7 تا 10 روز پس از پاستوریزاسیون موجب ایجاد بو، طعم نامطلوب و تولید رنگدانه میشود. تولید آنزیمهای مقاوم به حرارت توسط برخی از این باکتریها، حتی پس از نابودی سلول، کیفیت محصولات با ماندگاری طولانی (مانند UHT) را کاهش میدهد.
باکتریهای اسپورساز مقاوم به سرما
عامل –50% فساد شیر مایع، باکتریهای گرممثبت اسپورساز مانند Bacillus و Paenibacillus هستند. اسپورها از مزرعه وارد شیر شده، از پاستوریزاسیون جان سالم به در برده و طی نگهداری جوانهزنی میکنند.
برخلاف آلایندههای PPC، فساد ناشی از اسپورسازها در اواخر ماندگاری (14 تا 21 روز) بروز میکند. فعالیت پروتئولیتیک باکتریهایی مانند Bacillus weihenstephanensis موجب پدیدهای به نام لختهشدن شیر شیرین (Sweet curdling) میگردد.
فساد میکروبی در تولید پنیر
پنیرها معمولاً با استفاده از کشتهای آغازگر پنیر تولید میشوند که با کاهش pH و فعالیت آبی (aw)، حفاظت ذاتی در برابر بسیاری از باکتریها ایجاد میکنند. با این حال، قارچهایی نظیر Penicillium و Aspergillus میتوانند در این شرایط رشد کرده و موجب رشد میسلیومی، تولید رنگدانه و طعم نامطلوب شوند.
آلودگیهای باکتریایی نیز در پنیرهای با pH بالاتر مشکلساز هستند. باکتریهای کلیفرم میتوانند موجب نقص بادکردگی زودرس (early blowing) در پنیرهای سفید نمکی شوند. همچنین، Pseudomonas در پنیرهای تازه مانند موزارلا با تولید پروتئازها و لیپازها کیفیت را کاهش داده و رنگهای آبی یا فلورسنت ایجاد میکند.
باکتریهای هتروفرمنتاتیو nsLAB طی رسیدن پنیرهایی مانند چدار گاز تولید کرده و موجب شکاف در بافت میشوند. علاوه بر این، باکتریهای بیهوازی اسپورساز Clostridium موجب بادکردگی دیررس (late blowing) در پنیرهای سخت و نیمهسخت در اثر تولید CO₂ و هیدروژن میشوند.
فساد ماست و فرآوردههای لبنی تخمیری
pH محصولات تخمیری مانند ماست معمولاً کمتر از 4.6 است که رشد اکثر باکتریها را محدود میکند. در این محصولات که با کشتهای آغازگر ماست تخمیر میشوند، مخمرها و کپکها عوامل اصلی فساد محسوب میگردند.
مخمرهای فسادزا با تخمیر لاکتوز، لیپولیز و پروتئولیز موجب ایجاد بوی مخمری، تلخی و تولید گاز میشوند. برای مثال، متابولیزه شدن دیاستیل توسط مخمرها در خامهترش، طعمی شبیه ماست ایجاد میکند. نقش باکتریهای گرممنفی در فساد این محصولات بسیار محدودتر است.
راهبردهای صنعتی برای کاهش فساد محصولات لبنی
مدیریت فساد نیازمند رویکردهای چندگانه در طول فرآیند تولید است.
کنترل بهداشت و شستوشو
جلوگیری از تشکیل بیوفیلمها از طریق عملیات صحیح شستوشو و ضدعفونی در تجهیزات صنایع لبنی ضروری است. شستوشوی صحیح میتواند ماندگاری شیر مایع را از 9 به بیش از 2 روز و با تغییر عامل ضدعفونیکننده به بیش از 30 روز افزایش دهد.
راهبردهای مداخله در مزرعه
کاهش ورود اسپورهای باکتریایی از محیط مزرعه به شیر خام در زمان شیردوشی، با اقداماتی نظیر تمیز کردن پستانها با حوله مرطوب و خشک، و آموزش کارکنان، باعث بهبود کیفیت شیر و کاهش آنزیمهای مقاوم به حرارت میشود.
فناوریهای نوین فرآوری
- باکتوفوگاسیون: حذف –98 اسپورهای باکتریایی (پیشگیری از بادکردگی دیررس پنیر).
- میکروفیلتراسیون: حذف –99.99 باکتریها همراه با پاستوریزاسیون.
- بهینهسازی دمای پاستوریزاسیون و استفاده از فناوریهای غیرحرارتی (HPP، اولتراسوند و اشعهدهی).
اصلاح فرمولاسیون و رویکردهای بیولوژیک
برای پاسخ به تقاضای برچسب تمیز (clean-label)، تولیدکنندگان از کالچرهای بیوپروتکتیو استفاده میکنند. این باکتریهای زنده (اغلب باکتریهای اسید لاکتیک) از طریق تولید متابولیتهای ضدقارچی (مانند اسیدهای آلی، هیدروژن پراکسید و دیاستیل) و رقابت تغذیهای، رشد مخمرها و کپکها را کنترل میکنند. سویههایی نظیر L. paracasei ویژگیهای ضدقارچی در ماست نشان دادهاند.
پایش میکروبی با روشهای مولکولی
- توالییابی تکژن: برای ردیابی منابع باکتریهای اسپورساز و شناسایی منابع قارچها (توالییابی ژن ITS) در طول فرآوری.
- متاژنومیکس: بررسی کل جمعیت میکروبی محیط برای شناسایی دقیق مسیرهای ورود و انتشار میکروبهای مضر.
مدلسازی ریاضی و پیشبینی
شبیهسازیهای مونت کارلو (Monte Carlo) به کارخانهها امکان میدهد با مدلسازی سطح آلودگی، پیشبینی ماندگاری و ارزیابی تأثیر راهکارهای مداخلهای، منابع خود را بهطور بهینه برای کنترل فساد مدیریت کنند.
سؤالات متداول
عامل اصلی آلودگی پس از پاستوریزاسیون (PPC) در شیر مایع چیست؟
باکتریهای گرممنفی، بهویژه Pseudomonas، عامل اصلی این نوع آلودگی هستند که باعث تا فساد شیر مایع در ایالات متحده میشوند.
نقص بادکردگی دیررس (Late Blowing) در پنیر به چه دلیلی رخ میدهد؟
این نقص ناشی از جوانه زدن و رشد اسپورهای باکتریهای گرممثبت بیهوازی از جنس Clostridium طی فرآیند رسیدن پنیر است که با تولید CO₂ و هیدروژن موجب ایجاد حفره در بافت میشود.
کالچرهای بیوپروتکتیو چگونه فساد محصولات لبنی را کنترل میکنند؟
این میکروارگانیسمها از طریق سه مکانیزم جابهجایی، رقابت برای مواد مغذی (مانند منگنز) و تولید متابولیتهای ضدقارچی (مانند دیاستیل و اسیدهای آلی) رشد عوامل فسادزا را محدود میکنند.
سخن پایانی
کاهش فساد میکروبی یکی از کلیدیترین ارکان کاهش ضایعات در صنعت لبنی است. ذینفعان این صنعت با اتخاذ استراتژیهای کنترلی در سراسر زنجیره تولید از مزرعه تا فرآوری و بهرهگیری از ابزارهای پایش و پیشبینی، میتوانند علاوه بر کنترل جمعیتهای میکروبی، منابع اقتصادی و محیط زیست را حفظ نموده و پایداری صنعت لبنی را تضمین کنند.
منبع:
Martin, N H et al. “Invited review: Controlling dairy product spoilage to reduce food loss and waste.” Journal of dairy science vol. 104,2 (2021): 1251-1261. doi:10.3168/jds.2020-19130
