عوامل متعددی نظیر استرس، رژیم غذایی نامناسب و درمانهای آنتیبیوتیکی میتوانند تعادل فلور میکروبی روده را بر هم زده و با افزایش نسبت باکتریهای مضر، منجر به کاهش مقاومت بدن، اختلالات گوارشی، التهاب و آسیب به موکوس روده شوند. راهکار نوین برای بازیابی این تعادل، مداخله رژیم غذایی در سه سطح است:
- پروبیوتیکها (Probiotics): دریافت باکتریهای مفید زنده.
- پریبیوتیکها (Prebiotics): دریافت الیگوساکاریدهای غیرقابل هضم (غذای باکتری).
- سینبیوتیکها (Synbiotics): دریافت همزمان هر دو جزء.
تعاریف استاندارد و تاریخچه علمی
واژه پروبیوتیک ترکیبی از پیشوند لاتین Pro و واژه یونانی Bios به معنای «برای زندگی» است. طبق تعریف FDA و WHO، پروبیوتیکها میکروارگانیسمهای زندهای (باکتری یا مخمر) هستند که در صورت مصرف به میزان کافی، اثرات سلامتبخشی برای میزبان دارند.
- حد مجاز استاندارد: برای ایفای نقش سلامتبخشی، محصول باید حاوی حداقل 10610^6 CFU (واحد تشکیلدهنده کلونی) در روز باشد.
سیر تحول علمی:
- ۱۸۹۹ (Henry Tissier): کشف باکتریهای Y شکل (Bifid) در کودکان سالم و پیشنهاد استفاده از آنها برای درمان اسهال.
- ۱۹۰۶ (Elie Metchnikoff): ارائه فرضیه جایگزینی باکتریهای عامل فساد با باکتریهای اسید لاکتیک برای افزایش طول عمر (کتاب زندگی طولانی).
- ۱۹۷۴ (Parker) و ۱۹۸۹ (Fuller): تکامل تعاریف به سمت نقش تعادلی در روده و میکروارگانیسمهای زنده غذایی.
معیارهای فنی انتخاب کشتهای پروبیوتیک (Probiotic Cultures)
در حال حاضر محصولات لبنی تخمیری به دلیل سابقه تاریخی، سیستم بافری مناسب و پذیرش مصرفکننده، اصلیترین حامل پروبیوتیکها هستند. انتخاب سویه (Strain) مناسب برای تولید صنعتی نیازمند رعایت الزامات زیر است:
- منشأ و ایمنی: دارای منشأ انسانی، غیرسمی و غیربیماریزا (GRAS).
- مقاومت فیزیولوژیک: مقاوم به اسید معده، نمکهای صفراوی و شرایط اکسیژن روده.
- فعالیت بیولوژیک: توانایی تولید ترکیبات ضدمیکروبی و فعالیت آنتاگونیستی علیه پاتوژنها.
- استقرار: قابلیت اتصال (Adhesion) به مخاط روده و تکثیر در سیستم گوارشی.
- ویژگیهای تکنولوژیک:
- تحمل شرایط فرآیند تولید و تنشهای حرارتی/مکانیکی.
- زندهمانی بالا (ترجیحاً 10610^6 تا 10810^8) در طول عمر قفسهای (Shelf-life).
- عدم تاثیر منفی بر خواص حسی محصول (طعم، آروما و بافت).
نکته صنعتی: اغلب کشتهای تجاری (لاکتوباسیلوس، استرپتوکوکوس، ساکارومایسس) به صورت تغلیظ شده انجمادی یا پودر خشک انجمادی (DVS) برای کاربرد مستقیم در مخازن عرضه میشوند.
عوامل موثر بر زندهمانی پروبیوتیکها در محصول نهایی
چالش اصلی صنعت، حفظ تعداد باکتری زنده تا لحظه مصرف است. عوامل کلیدی تاثیرگذار عبارتند از:
۱. شرایط محیطی و فرمولاسیون
- دما: دمای نگهداری مهمترین عامل در پایداری است.
- ترکیبات شیمیایی: میزان اکسیژن محلول، فعالیت آبی (awa_w)، pH محیط و دسترسی به مواد مغذی (کربوهیدراتها، آمینواسیدهای حاصل از تجزیه پروتئین و اسیدهای چرب کوتاه زنجیر).
۲. برهمکنشهای میکروبی
- اثر استارترها: میکروارگانیسمهای آغازگر ممکن است موادی تولید کنند که رشد پروبیوتیک را تحریک یا مهار کند.
- ترکیبات بازدارنده: تولید اسید لاکتیک، پراکسید هیدروژن، اسید بنزوئیک و باکتریوسینها توسط سایر باکتریهای لاکتیکی میتواند به عنوان آنتیبیوتیک طبیعی عمل کرده و پروبیوتیکها را کاهش دهد.
۳. پارامترهای فرآیندی
- زمان تلقیح: افزودن پروبیوتیک بعد از تخمیر و قبل/بعد از سرد کردن (در دمای حدود ۸ درجه سانتیگراد) میتواند تعاملات منفی با اجزای غذایی را کاهش دهد.
- وضعیت فیزیکی کشت: باکتریها در مرحله رشد لگاریتمی نسبت به مرحله ثابت (Stationary phase) حساسیت بیشتری به تنشهای محیطی دارند.
- هیدرولیز کازئین: میتواند به عنوان محرک رشد، سرعت تخمیر و پایداری را بهبود بخشد.
مکانیسم عملکرد در سیستم گوارشی انسان
عملکرد پروبیوتیکها تنها محدود به تولید اسید نیست و شامل ترشح متابولیتها، اثرات ساختاری و ایمنی است:
الف) لاکتوباسیلها (تمرکز بر روده کوچک)
این باکتریها در بخشهای ابتدایی روده کوچک مستقر شده و به گیرندههای مخاطی میچسبند.
- متابولیسم لاکتوز: مصرف لاکتوز و تبدیل آن به اسید لاکتیک، که مانع رسیدن غلظت بالای لاکتوز به روده بزرگ و بروز علائم عدم تحمل میشود.
- ایمنی: طبق تحقیقات Sellars (۱۹۹۱-۱۹۸۹)، حضور این جمعیت برای تحریک سیستم ایمنی و حفاظت در برابر برخی سرطانها موثر است.
ب) بیفیدوباکترها (تمرکز بر روده بزرگ)
این گروه روی مخاط دیواره داخلی روده بزرگ تجمع مییابند.
- ممانعت فضایی و شیمیایی: با تولید اسید و ترکیبات ضدمیکروبی، فضا را برای رشد پاتوژنهایی مثل E. coli و مخمرها نامساعد میکنند (جلوگیری از اسهال عفونی).
- تسهیل دفع: با متابولیسم نوعی پلیساکارید (Mutin)، سهولت عبور مدفوع را بهبود میبخشند.
- ضد سرطان: با محدود کردن باکتریهای تجزیهکننده پروتئین در روده بزرگ، خطر تولید ترکیبات سرطانزا در راست روده را کاهش میدهند.
:منابع
Sodini, I., Lucas, A., Oliveira, M.N.D., Remeuf, F. and Corrieu, G., 2002. Effect of milk base and starter culture on acidification, texture, and probiotic cell counts in fermented milk processing. Journal of Dairy Science, 85(10), pp.2479-2488. DOI: 3168/jds.S0022-0302(02)74330-0
Heller, K.J., 2001. Probiotic bacteria in fermented foods: product characteristics and starter organisms. The American journal of clinical nutrition, 73(2), pp.374s-379s. DOI: 1093/ajcn/73.2.374s
Tripathi, M.K. and Giri, S.K., 2014. Probiotic functional foods: Survival of probiotics during processing and storage. Journal of functional foods, 9, pp.225-241. DOI: 1016/j.jff.2014.04.030
