پوکی استخوان یک بیماری متابولیک مزمن و قابل پیشگیری است که با کاهش توده و تخریب ساختار استخوانها همراه است. این عارضه خطر شکستگی، ناتوانی و مرگ را بهویژه در سالمندان افزایش میدهد. مطالعات جهانی نشان میدهند که شیوع پوکی استخوان در میان افراد بالای 50 سال حدود و شیوع کاهش توده استخوانی حدود است.
در این میان، تغذیه علمی و مصرف لبنیات نقش مهمی در پیشگیری از این بیماری دارد. شیر و محصولات لبنی حاوی کلسیم، فسفر، پروتئینهای باکیفیت، ویتامینها، الیگوساکاریدها و اگزوزومها هستند که رشد و سلامت استخوان را تقویت میکنند. پژوهشها نشان میدهند مصرف لبنیات جذب مواد معدنی را افزایش داده، متابولیسم استخوان را بهبود بخشیده و التهاب و استرس اکسیداتیو را کاهش میدهد.
با این حال، بیشتر تحقیقات پیشین صرفاً بر مواد مغذی منفرد (مانند کلسیم) تمرکز داشتهاند. امروزه اهمیت بررسی تأثیر همافزای (ماتریکس) ترکیبات موجود در شیر برای درک تأثیر واقعی لبنیات بر سلامت استخوان بیشتر از قبل روشن شده است.
پاتوژنز پوکی استخوان
پوکی استخوان در نتیجه اختلال در تعادل بین تخریب و تشکیل استخوان بهوجود میآید. در این شرایط، فعالیت استئوکلاستها (سلولهای تخریبکننده استخوان) از استئوبلاستها (سلولهای سازنده استخوان) بیشتر میشود.
این اختلال، نتیجه تعامل پیچیده عوامل هورمونی، ژنتیکی، التهابی، اپیژنتیکی و محیطی است. یائسگی، پیری، التهاب مزمن و پرکاری پاراتیروئید از مهمترین دلایل شناختهشده در این زمینه به شمار میروند. با این وجود، هنوز درک جامع و یکپارچهای از چگونگی اثر متقابل ژنها، سلولها، مسیرهای سیگنالینگ و فاکتورهای محیطی در بروز این بیماری وجود ندارد.
نقش ترکیبات شیر در تعدیل پوکی استخوان
شیر حاوی ویتامینها، پروتئینها، چربیها، لاکتوز و مواد معدنی است. این اجزا بهصورت همافزا، جذب و دسترسی زیستی کلسیم و فسفر را افزایش میدهند، فعالیت استئوبلاستها را تقویت کرده و استئوکلاستها را مهار میکنند. به همین دلیل، اثر ترکیبات شیر بر سلامت استخوان باید بهصورت تعاملی بررسی شود.
اثرات آستانهای کلسیم و ویتامین D
نسبت مناسب کلسیم به فسفر در شیر (حدود ۱.۳:۱) و مصرف کافی آن (۱۳۰۰–۷۰۰ میلیگرم در روز)، به جذب بهتر کلسیم و کاهش خطر شکستگی کمک میکند. ویتامین D نیز نقش حیاتی در جذب کلسیم و بهبود تراکم استخوان دارد. منابع اصلی آن شیر غنیشده و نور خورشید است، اما باید توجه داشت که اثر آن پس از دریافت ۱۰۰۰ IU/روز افزایش نمییابد.
اثرات همافزایی پروتئینها و لاکتوز
پروتئینها و چربیهای شیر باعث بهبود جذب کلسیم، تحریک استئوبلاستها و کاهش فعالیت استئوکلاستها میشوند. بهعنوان مثال، پروتئینهای آبپنیر مانع رسوب کلسیم در روده شده و جذب آن را بین افزایش میدهند. همچنین، لاکتوز و پروبیوتیکها با بهبود میکروبیوم روده، جذب کلسیم و ویتامین D را افزایش داده و سلامت استخوانها را تقویت میکنند.
محور روده – استخوان
میکروبیوم روده نقش مهمی در سلامت استخوان ایفا میکند. با افزایش سن، تعادل باکتریهای مفید روده به هم میخورد که این امر باعث کاهش تراکم استخوان میشود. ترکیبات موجود در شیر مانند پروبیوتیکها، پریبیوتیکها و اگزوزومها میتوانند این محور را تنظیم کرده و به حفظ تراکم و سلامت استخوان کمک شایانی کنند.
سؤالات متداول
۱. چرا مصرف لبنیات برای پیشگیری از پوکی استخوان مفید است؟
زیرا لبنیات حاوی ترکیبی از کلسیم، فسفر، پروتئینهای باکیفیت و ویتامینها است که بهصورت همافزا جذب مواد معدنی را افزایش داده و متابولیسم استخوان را بهبود میبخشند.
۲. نسبت مناسب کلسیم به فسفر در شیر چقدر است؟
این نسبت در شیر حدود ۱.۳:۱ است که به همراه مصرف روزانه ۱۳۰۰–۷۰۰ میلیگرم کلسیم، به جذب بهتر آن کمک میکند.
۳. پروتئینهای آبپنیر چه تأثیری بر جذب کلسیم دارند؟
پروتئینهای آبپنیر مانع رسوب کلسیم در روده میشوند و میزان جذب آن را بین افزایش میدهند.
۴. میکروبیوم روده چه ارتباطی با پوکی استخوان دارد؟
با افزایش سن، تعادل باکتریهای مفید روده (محور روده – استخوان) به هم میخورد و باعث کاهش تراکم استخوان میشود. پروبیوتیکهای موجود در لبنیات میتوانند این محور را تنظیم کنند.
سخن پایانی
سلامت استخوان تنها به دریافت کلسیم محدود نمیشود، بلکه نتیجه عملکرد همافزای مجموعهای از مواد مغذی و ترکیبات فعال زیستی موجود در لبنیات است. استفاده از شیر غنیشده، کمچرب، بدون لاکتوز و حاوی پروبیوتیکها، جذب مواد معدنی را ارتقا داده و به رشد استخوان در سنین پایین و حفظ تراکم آن در سالمندی کمک میکند. در کنار مصرف هدفمند لبنیات، توجه به عادات غذایی و فعالیت بدنی نیز برای داشتن یک استراتژی جامع تغذیهای جهت بهینهسازی سلامت استخوان الزامی است.
منبع
Wang, Kaili et al. “New insights into dairy management and the prevention and treatment of osteoporosis: The shift from single nutrient to dairy matrix effects-A review.” Comprehensive reviews in food science and food safety vol. 23,4 (2024): e13374. DOI: 10.1111/1541-4337.13374
